संस्कार, शिस्त आणि कौशल्य विकासाचा सुंदर संगम अमेरिकन शिक्षणात : डॉ. महेश खुस्पे सॅराटोगा येथील शाळा भेटीतून शिक्षणाच्या नव्या पद्धतींचा अनुभववेळेचे काटेकोर नियोजन आणि शिस्तबद्ध वातावरण

  कराड: विद्या मोरे 

२८ एप्रिल रोजी अमेरिकेतील अधिकृत शाळा भेटीअंतर्गत येथे भेट देण्यात आली. सकाळी ८:४५ वाजता नियोजित वेळेनुसार शाळेत पोहोचल्यानंतर तात्काळ कार्यक्रमाला सुरुवात करण्यात आली. संपूर्ण कार्यक्रम मिनिटा-मिनिटानुसार नियोजनबद्ध पद्धतीने पार पडत होता. वेळेचे काटेकोर पालन, शिस्तबद्ध व्यवस्था आणि व्यावसायिक वातावरण ही या भेटीची विशेष वैशिष्ट्ये ठरली.

आत्मीय स्वागत आणि स्वावलंबनाची संस्कृती

शाळेचे प्राचार्य यांनी अत्यंत आत्मीयतेने स्वागत केले. पाहुण्यांसाठी चहा, कॉफी, बिस्किटे, कुकीज आणि फळे बुफे पद्धतीने ठेवण्यात आली होती. मात्र विशेष बाब म्हणजे तिथे कोणताही सेवक किंवा शिपाई नव्हता. प्रत्येकाने स्वतःच्या हाताने आवश्यक ते घेण्याची पद्धत होती. यामधून स्वावलंबन, स्वच्छता आणि जबाबदारीची जाणीव विद्यार्थ्यांपासूनच समाजात रुजवली जाते, हे प्रकर्षाने जाणवले.

पाठांतरापेक्षा विचारशक्तीला प्राधान्य

‘प्राथमिक शाळा’ म्हणजे इयत्ता पाचवीपर्यंतची शाळा. येथे विद्यार्थ्यांच्या केवळ अभ्यासक्रमावर नव्हे, तर त्यांच्या विचारशक्ती आणि व्यक्तिमत्त्व विकासावर अधिक भर दिला जातो. इयत्ता तिसरी ते आठवीमधील विद्यार्थ्यांचे गणित आणि इंग्रजी विषयातील कौशल्य तपासले जाते, तर इयत्ता पाचवी आणि आठवीमध्ये विज्ञान विषयातील आकलनाचे मूल्यमापन केले जाते. विद्यार्थ्यांना केवळ पाठांतर करण्याऐवजी चिकित्सक विचार, विश्लेषण क्षमता, लेखन कौशल्य आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता विकसित करण्यासाठी प्रोत्साहित केले जाते.

आधुनिक परीक्षा पद्धतीचे प्रभावी मॉडेल

तिथल्या परीक्षा पद्धतीमध्ये बहुपर्यायी प्रश्नांसोबतच विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या बुद्धीने उत्तरे मांडावी लागतात. कृतीद्वारे स्पष्टीकरण देणे, निबंध लिहिणे आणि स्वतंत्र विचार मांडणे यावर विशेष भर दिला जातो. या परीक्षा संगणकाधारित अनुकूल पद्धतीच्या असल्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या बौद्धिक क्षमतेनुसार प्रश्नांची पातळी बदलत जाते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचे अचूक आणि सर्वंकष मूल्यमापन करणे शक्य होते.

सामाजिक संस्कार आणि शिस्तीचे शिक्षण

अमेरिकेत संस्कारांना महत्त्व नसते, असा समज अनेकांच्या मनात असतो. मात्र प्रत्यक्ष अनुभवातून हा समज पूर्णतः चुकीचा असल्याचे जाणवले. लहान वयापासूनच विद्यार्थ्यांना सामाजिक मूल्ये, शिष्टाचार, चांगले वर्तन आणि वाहतुकीचे नियम यांचे प्रभावी शिक्षण दिले जाते. विद्यार्थ्यांमध्ये आत्मविश्वास, शिस्त, जबाबदारी आणि सामाजिक जाणीव निर्माण करण्यावर विशेष भर दिला जातो.

संगीत, कला आणि व्यावहारिक शिक्षणाला प्रोत्साहन

या शाळेत संगीत शिक्षण, बागकाम आणि लहान बांधकामाशी संबंधित व्यावहारिक उपक्रम विद्यार्थ्यांना शिकवले जातात. इयत्ता चौथीपासून विद्यार्थ्यांना परदेशी भाषा शिकण्यासाठी प्रोत्साहित केले जाते. कला क्षेत्रात आवड असलेल्या विद्यार्थ्यांना स्वतंत्र संधी आणि योग्य मार्गदर्शन दिले जाते. विद्यार्थ्यांच्या अंगी असलेल्या विविध कलागुणांना प्रोत्साहन देणारी ही शिक्षणपद्धती अत्यंत प्रभावी वाटली.

भारतीय शिक्षण व्यवस्थेसाठी प्रेरणादायी अनुभव

या भेटीविषयी बोलताना डॉ. महेश खुस्पे यांनी सांगितले की, “अमेरिकेतील शिक्षणपद्धतीमध्ये विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर विशेष भर दिला जातो. शिक्षणासोबतच शिस्त, संस्कार, कौशल्य विकास आणि सामाजिक जबाबदारी यांचे उत्कृष्ट संगोपन केले जाते. आपल्या शिक्षण व्यवस्थेलाही या सकारात्मक बाबींमधून निश्चितच प्रेरणा घेण्यासारखे आहे.”

अशा प्रकारे येथील भेट ज्ञानवर्धक, प्रेरणादायी आणि संस्मरणीय ठरली.